ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ
ਵੰਡ ਦੇ ਦਰਦ, ਅਨਾਥ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਦਿਵਾਇਆ।
ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼
ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਨਵੰਬਰ 1929 ਨੂੰ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ (ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ) ਦੇ ਮੁਜ਼ੱਫਰਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਗੋਬਿੰਦਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਰਾਠੌਰ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ 15 ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਕੱਚੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ 'ਤੇ ਦੌੜਦਿਆਂ ਬੀਤਿਆ। ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਈ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੈਦਲ ਜਾਂ ਦੌੜ ਕੇ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅਥਲੀਟ ਦੇ ਫੇਫੜੇ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੱਤਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਬੱਚਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਟੇਡੀਅਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਮ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰੇਗਾ।
ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਦਰਦ ਤੋਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕੈਂਪ ਤੱਕ
ਸਾਲ 1947 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕਾਲਾ ਅਧਿਆਏ ਸੀ। ਫਿਰਕੂ ਦੰਗਿਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦੰਗਾਈਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਦੇ ਨੀਚੇ ਛੁਪ ਕੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ।
ਦਿੱਲੀ ਆ ਕੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨਾਥ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਦਰਾ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੈਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਟਿਕਟ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਜਾਣਾ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਹਿਣੇ ਵੇਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨਤ 'ਤੇ ਛੁਡਵਾਇਆ।
ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਰੇਸ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ
ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਮਲਖਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ, ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ (Indian Army) ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਇਹ ਰਸਤਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਫੌਜ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਟੈਸਟ ਵਿੱਚ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਏ। ਆਖਰਕਾਰ, ਚੌਥੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 1952 ਵਿੱਚ ਉਹ ਫੌਜ ਦੇ ਮਕੈਨੀਕਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਐਪਰੈਂਟਿਸ ਵਜੋਂ ਸਿਕੰਦਰਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਏ।
ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ, ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਕੋਚ ਹੌਲਦਾਰ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੌੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੌਜ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕ੍ਰਾਸ-ਕੰਟਰੀ ਦੌੜ ਕਰਵਾਈ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਛੇਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਆਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਰਾਤ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੀ ਬੈਰਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੰਘਦੀਆਂ ਮਾਲ-ਗੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਦੌੜ ਲਗਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇੰਨੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੂਟ ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਉਲਟੀਆਂ ਤੱਕ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਹਾਰ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਸੁਧਾਰ
ਸਾਲ 1956 ਵਿੱਚ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਮੈਲਬੌਰਨ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦਾ ਕੋਈ ਤਜਰਬਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ 200 ਮੀਟਰ ਅਤੇ 400 ਮੀਟਰ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਹੀਟਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਹਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਇਆ।
ਮੈਲਬੌਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ 400 ਮੀਟਰ ਓਲੰਪਿਕ ਚੈਂਪੀਅਨ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਚਾਰਲਸ ਜੈਨਕਿੰਸ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੈਨਕਿੰਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਸ਼ੈਡਿਊਲ, ਕਸਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਅਤੇ ਡਾਇਟ ਪਲਾਨ ਨੋਟ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 5-6 ਘੰਟੇ ਟ੍ਰੈਕ 'ਤੇ ਖੂਨ-ਪਸੀਨਾ ਵਹਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੇ ਦੇਖੇ。
ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਾਕ
ਸਾਲ 1958 ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਾਲ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਟੋਕੀਓ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ (Asian Games) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 200 ਮੀਟਰ ਅਤੇ 400 ਮੀਟਰ ਦੋਵਾਂ ਰੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗ਼ਮੇ ਜਿੱਤੇ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਕਾਰਡਿਫ (ਵੇਲਜ਼) ਵਿਖੇ ਹੋਈਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ (Commonwealth Games) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 440 ਗਜ਼ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗ਼ਮਾ ਜਿੱਤ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੋਨ ਤਗ਼ਮਾ ਸੀ।
ਸਾਲ 1960 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਮੀਟ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਮਿਲਿਆ। ਵੰਡ ਦੇ ਦਰਦ ਕਾਰਨ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਉਹ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਾਕ ਅਬਦੁਲ ਖ਼ਾਲਿਕ ਨਾਲ ਸੀ। ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦੌੜ ਲਗਾਈ ਕਿ ਖ਼ਾਲਿਕ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਦੌੜ ਦੇਖ ਰਹੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਅਯੂਬ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਮਿਲਖਾ, ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਦੌੜੇ ਨਹੀਂ, ਉੱਡੇ ਹੋ!" ਬਸ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ "ਦ ਫਲਾਇੰਗ ਸਿੱਖ" (ਉੱਡਣਾ ਸਿੱਖ) ਪੈ ਗਿਆ।
ਉਹ ਦੌੜ ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ
1960 ਦੀਆਂ ਰੋਮ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਸਨ। ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ 80 ਵਿੱਚੋਂ 77 ਦੌੜਾਂ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। 400 ਮੀਟਰ ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੌੜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ 250 ਮੀਟਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਥੱਕ ਜਾਣਗੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ।
ਬਸ, ਉਹ ਇੱਕ ਸੈਕਿੰਡ ਦਾ ਸੌਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿੰਗਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਐਥਲੀਟਾਂ ਨੇ ਫਾਸਲਾ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਰੇਸ ਇੰਨੀ ਨੇੜੇ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਦੌੜਾਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫੋਟੋ-ਫਿਨਿਸ਼ (Photo-Finish) ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਓਟਿਸ ਡੇਵਿਸ ਨੂੰ ਸੋਨ ਤਗ਼ਮਾ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ 45.73 ਸੈਕਿੰਡ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ **ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ** 'ਤੇ ਰਹੇ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਣੋਂ ਖੁੰਝ ਗਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਦੌੜ ਭਾਰਤੀ ਖੇਡ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਦੌੜ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ
ਰੋਮ ਦੀ ਹਾਰ ਦੇ ਸਦਮੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ। ਸਾਲ 1962 ਦੀਆਂ ਜਕਾਰਤਾ (ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ) ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 400 ਮੀਟਰ ਅਤੇ 4x400 ਮੀਟਰ ਰਿਲੇਅ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਸੋਨ ਤਗ਼ਮੇ ਜਿੱਤੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਲ 1964 ਦੀਆਂ ਟੋਕੀਓ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।
ਟੋਕੀਓ ਓਲੰਪਿਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਗਰਮ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ। ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਚਮਕਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਕਾਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ **"ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ"** ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ। ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੇਵਾ ਸਦਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਪਤਾਨ (Captain) ਦੇ ਰੈਂਕ 'ਤੇ ਪ੍ਰਮੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।
ਇੱਕ ਖੇਡ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ
ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਿਰਮਲ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਖੁਦ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਵਾਲੀਬਾਲ ਟੀਮ ਦੀ ਕਪਤਾਨ ਰਹੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਬੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਟਾ ਜੀਵ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਜੀਵ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ-ਕਦਮਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਗੋਲਫ (Golf) ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਮ ਰੌਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਸਾਲ 1999 ਵਿੱਚ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਕਾਰਗਿਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਹੌਲਦਾਰ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ 7 ਸਾਲ ਦੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ-ਲਿਖਾਈ ਦਾ ਪੂਰਾ ਖਰਚਾ ਚੁੱਕਿਆ।
ਸਾਲ 2013 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ (Autobiography) "The Race of My Life" ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਰਾਕੇਸ਼ ਓਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਹਿਰਾ ਨੇ "ਭਾਗ ਮਿਲਖਾ ਭਾਗ" ਫਿਲਮ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੱਕ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।
ਉੱਡਣਾ ਸਿੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ
18 ਜੂਨ 2021 ਨੂੰ 91 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ PGIMER ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਖੇ ਕੋਵਿਡ-19 (Covid-19) ਦੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਕਾਰਨ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਇਹ ਰਹੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਿਰਮਲ ਕੌਰ ਦੀ ਵੀ ਕੋਰੋਨਾ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਖੇਡ ਜਗਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯੁੱਗ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ, ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਜਜ਼ਬਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਾਰਤੀ ਖੇਡ ਗਲਿਆਰਿਆਂ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ, ਸਰੀਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਐਥਲੀਟਾਂ ਲਈ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਬਣਿਆ ਰਹੇਗਾ।